به گزارش نویاب، نجمه جهان تیغ؛ ساختمان، حاصل کنار هم قرار گرفتن آجر، سیمان و فولاد نیست؛ محصول زنجیرهای از تصمیمها، نظارتها، مسئولیتها و استانداردهاست. با این حال، در ایران هنوز هم کیفیت ساختمان بیش از آنکه به یک نظام مهندسی و صنعتی متکی باشد، به وجدان سازنده، توان مالی سرمایهگذار و شانس خریدار وابسته است.
در میزگرد تخصصی «ساختمان های برند» با موضوع «مصالح استاندارد» که با حضور مدیرکل استاندارد گلستان، رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان، شهردار گرگان و جمعی از انبوهسازان برگزار شد، هر یک از حاضران از زاویهای متفاوت به این پرسش پاسخ دادند که چرا با وجود دهها قانون، آییننامه و نهاد نظارتی، هنوز مصالح غیراستاندارد راه خود را به ساختمانها باز میکنند؟
نکته قابل تامل آن بود که هیچکدام از حاضران، کیفیت پایین ساختمان را صرفا نتیجه استفاده از مصالح نامرغوب ندانستند؛ بلکه همه بر یک زنجیره ناقص تاکید کردند؛ زنجیرهای که از تولید مصالح آغاز میشود و تا فرهنگ خرید مردم ادامه پیدا میکند.
استاندارد؛ حلقهای از یک زنجیره، نه تمام زنجیره
داوود مزیدی، مدیرکل استاندارد گلستان، از جایگاهی سخن گفت که وظیفهاش تعیین ضابطه، آموزش، ارزیابی انطباق، نمونهبرداری و برخورد قانونی با متخلفان است.
وی توضیح داد که سازمان استاندارد از واحدهای تولیدی و بازار نمونهبرداری میکند، کالاهای مشمول استاندارد اجباری را آزمایش میکند و در صورت مشاهده تخلف، موضوع را به کمیسیونهای قانونی ارجاع میدهد.
اما در میان صحبتهای وی، یک جمله بیش از همه اهمیت داشت؛ اینکه «اداره کل استاندارد با امکانات محدود نمیتواند در همه پروژههای ساختمانی حضور داشته باشد و به همین دلیل همکاری میان دستگاهها ضروری است.»
این جمله، مسئله اصلی نظام کنترل کیفیت ساختمان را آشکار میکند؛ نظارت در ایران هنوز «جزیرهای» است. هر دستگاه مسئول بخشی از مسیر است، اما هیچ نهادی مالک کیفیت نهایی ساختمان نیست. نتیجه چنین ساختاری، ایجاد شکافهایی است که مصالح بیکیفیت میتوانند از میان آنها عبور کنند.
نظام مهندسی؛ از هشدار تا مکاتبه
محمد ابراهیمپور، رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان گلستان، وظایف این سازمان را در سه حوزه طراحی، نظارت و اجرا تشریح کرد و تاکید داشت که طراحیها معمولا بر اساس مقررات ملی ساختمان انجام میشود، اما چالش اصلی در مرحله اجراست.
وی توضیح داد که هرگاه سازمان استاندارد، محصول یا تولیدکنندهای را غیراستاندارد اعلام کند، این موضوع به مهندسان اطلاعرسانی میشود. همچنین مهندسان ناظر در صورت مشاهده تخلف، موضوع را به شهرداری اعلام کرده و رونوشت آن را برای سازمان نظام مهندسی ارسال میکنند تا پیگیریهای بعدی انجام شود.
ابراهیمپور البته یک واقعیت تلخ را هم مطرح کرد؛ سازمان نظام مهندسی اهرم اجرایی برای توقف پروژه ندارد و نقش آن بیشتر در حوزه نظارت، مکاتبه و پیگیری قانونی تعریف شده است.
این بخش از گفتوگو نشان میدهد که یکی از مهمترین چالشهای ساختوساز، فاصله میان «اختیار» و «مسئولیت» است. مهندس ناظر مسئول کیفیت ساختمان شناخته میشود، اما ابزار لازم برای اعمال نظر خود را در همه شرایط در اختیار ندارد. همین فاصله، گاهی مسئولیت را از قدرت اجرایی جلوتر قرار میدهد.
کیفیت، قربانی ساختار معیوب
مجید طاهری، شهردار گرگان، بحث را از کیفیت مصالح به سمت ریشههای عمیقتر صنعت ساختمان برد. او معتقد است اگرچه استفاده از مصالح استاندارد یک اصل انکارناپذیر است، اما کیفیت نهایی ساختمان تنها به این مؤلفه وابسته نیست؛ بلکه حاصل مجموعهای از عوامل از جمله تخصص سازنده، نحوه اجرا، کیفیت نظارت و ساختار حاکم بر فرآیند ساخت است.
طاهری با انتقاد از ورود افراد فاقد صلاحیت به عرصه ساختوساز، تأکید کرد همانگونه که طبابت بدون دانش پزشکی پذیرفته نیست، ساخت ساختمان نیز نباید صرفاً با اتکای به سرمایه انجام شود. به اعتقاد او، سرمایهگذار میتواند تأمینکننده منابع مالی باشد، اما مسئولیت فنی پروژه باید بر عهده افراد دارای دانش، تجربه و صلاحیت حرفهای قرار گیرد.
نکته کلیدی در صحبتهای شهردار گرگان، تغییر زاویه نگاه از «کنترل مصالح» به «اصلاح ساختار» است. وی معتقد است تا زمانی که ساختوساز در ایران بیش از آنکه یک صنعت حرفهای باشد، به بازاری برای سرمایهگذاری تبدیل شده باشد، نمیتوان انتظار داشت صرف تدوین استانداردها یا افزایش نظارتها کیفیت ساختمان را تضمین کند.
ساختمان، صنعتی که هنوز صنعت شناخته نمی شود
سید محمد مرتضوی، رئیس انجمن انبوهسازان استان گلستان، برخلاف بسیاری از نگاههای رایج، معتقد است مسئله صنعت ساختمان تنها به کیفیت مصالح محدود نمیشود. او میگوید تا زمانی که ساختمان را یک «محصول صنعتی» ندانیم، انتظار تولید ساختمانهای استاندارد، انتظار درستی نیست.
به اعتقاد وی، ساختمان مانند هر محصول صنعتی، زنجیرهای از مراحل بههمپیوسته دارد؛ از طراحی و صدور مجوز گرفته تا تامین مصالح، اجرای پروژه، نظارت و تحویل نهایی. اگر هر حلقه این زنجیره دچار ضعف شود، محصول نهایی نیز کیفیت مطلوب نخواهد داشت.
مرتضوی تاکید کرد که حتی بهترین مصالح نیز بدون اجرای صحیح و نیروی انسانی ماهر، نمیتوانند ضامن کیفیت باشند. به گفته او، کیفیت واقعی ساختمان تنها در کارخانه تولید مصالح شکل نمیگیرد، بلکه در کارگاه و هنگام اجرا تکمیل میشود.
از نگاه وی، همانقدر که میلگرد و سیمان باید استاندارد باشند، مجری، سنگکار، نماکار، ناظر و حتی فرآیند اجرا نیز باید استاندارد و دارای صلاحیت باشند.
این نگاه، فاصله میان «ساختمان استاندارد» و «مصالح استاندارد» را بهخوبی نشان میدهد؛ زیرا محصول نهایی زمانی استاندارد خواهد بود که همه اجزای زنجیره تولید آن استاندارد باشند.
ساختمان برند از خط تولید مصالح متولد میشود
سید مسعود پیغمبری، برخلاف بسیاری از دیدگاههایی که تمرکز را صرفا بر کیفیت مصالح یا نظارت میگذارند، منشا کیفیت را در زنجیره تامین ساختمان جستوجو میکند.
از نگاه وی، اگر کنترل کیفیت از کارخانه آغاز نشود و سازنده نتواند با اطمینان مصالح استاندارد را شناسایی کند، مسئولیت کیفیت بهناچار به آخرین حلقه، یعنی کارگاه ساختمانی، منتقل میشود؛ جایی که دیگر امکان جبران بسیاری از خطاها وجود ندارد.
وی گفت: «اگر در بعضی بخشها خیال سازنده راحت باشد، کار هم با اطمینان بیشتری پیش میرود. حتی درباره مصالح سادهای مثل آجر یا ماسه، که در همه ساختمانها استفاده میشود، امروز دغدغه سازندگان این است که از کدام کارخانه خرید کنند و کدام تولیدکننده کیفیت بهتری دارد.»
وی همزمان بر یک خلا مهم دیگر نیز تاکید کرد؛ کمبود نیروی اجرایی ماهر. به باور این انبوهساز، حتی بهترین مصالح نیز در دست مجریان فاقد مهارت، نمیتواند محصولی استاندارد خلق کند.
مصرفکنندهای که کیفیت را نمیبیند
دانیال قاسمی، انبوهساز، نگاه متفاوتی را مطرح کرد. وی معتقد است تا زمانی که خریدار درباره کیفیت ساختمان مطالبهگر نباشد، بازار نیز انگیزهای برای افزایش کیفیت پیدا نخواهد کرد.
وی از تجربه شخصی خود گفت که کمتر پیش آمده خریداری درباره کیفیت تاسیسات، لولهها، سیستمهای ایمنی یا مصالح بهکاررفته سوال کند.
اقتصاد، رفتار تولیدکننده را مصرفکننده تعیین میکند. اگر خریدار تنها نما را ببیند، سازنده نیز سرمایه خود را صرف نما خواهد کرد. اما اگر بازار کیفیت را مطالبه کند، رقابت از ظاهر به باطن ساختمان منتقل میشود.
کیفیت، هزینه دارد اما بازار آن را نمیپردازد
نریمان گودرزی، از دیگر انبوهسازان حاضر در نشست، به یکی از واقعیتهای بازار اشاره کرد؛ اینکه اجرای دقیق استانداردها هزینه ساخت را افزایش میدهد، اما بازار هنوز حاضر نیست برای این کیفیت، بهای بیشتری پرداخت کند.
وی پیشنهاد داد همانگونه که لوازم خانگی دارای برچسب انرژی هستند، ساختمانها نیز شاخصی شفاف برای نمایش کیفیت داشته باشند.
پیشنهاد برچسب کیفیت ساختمان، در واقع تلاشی برای تبدیل «کیفیت پنهان» به «کیفیت قابل مشاهده» است. امروز بسیاری از ویژگیهای فنی ساختمان پشت دیوارها پنهان میمانند و خریدار امکان ارزیابی آنها را ندارد. شفاف شدن این اطلاعات میتواند قواعد رقابت را تغییر دهد.
به گزارش نویاب، حاصل چند ساعت گفتوگو میان مدیران و فعالان صنعت ساختمان، بیش از هر چیز یک واقعیت را آشکار کرد؛ مشکل ساختمانهای بیکیفیت، کمبود قانون نیست؛ گسست میان حلقههای یک زنجیره است.
سازمان استاندارد، استاندارد تدوین میکند و بر تولید نظارت دارد؛ سازمان نظام مهندسی، طراحی و اجرای مقررات را پیگیری میکند؛ شهرداری مسئول صدور پروانه و بخشی از کنترلهاست؛ انبوهسازان از دشواریهای اجرا میگویند و خریداران نیز هنوز کیفیت را به مطالبه عمومی تبدیل نکردهاند.
تا زمانی که این حلقهها به جای یک شبکه منسجم، به صورت جزایری جدا از هم عمل کنند، ساختمان استاندارد بیش از آنکه محصول یک نظام باشد، نتیجه تعهد فردی برخی سازندگان خواهد بود.
شاید مهمترین پیام این میزگرد همین باشد؛ ساختمان استاندارد با یک مصالح استاندارد ساخته نمیشود؛ با یک «نظام استاندارد» ساخته میشود؛ نظامی که در آن قانون، نظارت، اجرا، تخصص، فرهنگ مصرف و مسئولیتپذیری، همگی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
