نویاب؛ یکی از مباحث اساسی در زمینه توسعه و رشد اقتصادی، بهرهگیری درست از توانایی و استعدادهای نیروی انسانی به خصوص نیروی انسانی متخصص و تحصیلکرده در جامعه است اما امروز شاهد خروج این نیروها و پدیده «مهاجرت» در کشور هستیم. مهاجرت، فرآیندی چند مولفهای است که عوامل مختلفی بر آن تاثیر دارند و نباید چنین تصور شود که تصمیمات فردی و منافع محدود و شخصی افراد به تنهایی سبب ایجاد موج مهاجرت از ایران به سمت دنیای پیشرفته میشود.
رشد فزاینده آمار فارغالتحصیلان بیکار و جویای شغل، مواجهه قشر تحصیلکرده با بیپولی و نبود شغل، افزایش مشکلات معیشتی برای جوانان مجرد و البته برای زوجهای جوان تحصیلکرده، تنگناهای اجتماعی، انسانی و اقتصادی و از دست رفتن چشماندازهای روشن و امیدوارکننده از جمله فهرست طولانی مهاجرت جوانان ایرانی به خارج از کشور است، روندی که میتواند زمینه عقبماندگی کشور را به دنبال داشته باشد.
لذا در این راستا، پایگاه خبری نویاب میزگردی با موضوع «مهاجرت» با حضور «محمدسجاد جوزدانی» «مدیرعامل شرکت شتاب گران فناوری گلستان»، «محمد جواد پاکمنش» «مدیرعامل ویرا زیست پاک کاسپین»، «زینب ملک» «مدیر بازگانی شرکت استارتاپی دیوار سبز نیل» و «توحید خراسانی» «مدیرعامل شرکت تجهیز الکترونیک راسپینا» برگزار کرد و این افراد در خصوص علل مهاجرت به گفتگو پرداختند که در ادامه خواهد آمد.
بحران خروج نیروهای متخصص از کشور
جوزدانی: مهاجرت بالذات مسأله بدی نیست و در سخنان شخصیت های ملی به آن سفارش شده و در آن خیرات و برکاتی بوده است. اگر بسیاری از اتفاقات و پیشرفت ها و تحولات را ریشه یابی کنیم منشاء بسیاری از آن ها مهاجرت نیروها، مخصوصاً نیروهای نخبه بین کشورها است.
اما آن چیزی که در کشور ما در حال اتفاق است و ما هم به عنوان شرکت های دانش بنیان با آن مواجه هستیم، بحث مهاجرت منابع انسانی است، منابع انسانی امروز بالاترین و بزرگترین سرمایه های غیرملموس شرکت ها هستند. اگر در گذشته سرمایه یک صنعت، ملک، ماشین آلات و تجهیزات بود امروز سرمایه شرکت های دانش بنیان، استارتاپ ها و غیره، نیروی انسانی است و اوج این سرمایه ها، نیروهای جوانی هستند که میانگین سنی ۲۰ الی ۲۵ سال دارند.
نگاه این نسل به بسیاری از موضوعات و مفاهیم نسبت به نسل قبل متفاوت است و دو عامل سبب تمایل به مهاجرت این افراد از کشور شده است. یکی از مهم ترین دلایل «نداشتن چشم انداز» است و مسأله دوم، نبودن ادبیات مشترک بین نسل Z و نسل قبل از آن ها است. نسل جدید دارای عزت نفس بالا بوده و اگر در شرکتی، فرهنگ سازمانی آن را نپذیرد، راحت تر تن به خروج از آن شرکت می دهد و حاضر است که کسب و کار خودش را راه بیندازد. سیر شتابان مهاجرت ما را با یک بحران منابع انسانی روبرو کرده و سبب خروج نیروهای متخصص از شرکت ها شده است.
در شرکت ما (شتابگران فناوری گلستان)، در ابتدا تست روانشناسی، هوش و غیره از نیروها گرفته می شود و ان چیزی که هم اکنون مشاهده می کنیم است آن است که میانگین بهره هوشی در شرکت ما هر سال رو به کاهش است و این امر در شرکتهای دیگر هم صدق می کند. نیروهایی که بهره هوش بالایی دارند از شرکت ها خارج می شوند و این امر در بستر اقتصادی کشور هم اتفاق می افتد و اگر به این مسأله در بلندمدت نگاه کنیم، نشان از بحران داشتن نیروهای خوب و متخصص در آینده است.
چشم انداز روشنی نداریم
هر کشوری از هر منظری برای خود اولویتهایی را مشخص کرده است، به عنوان مثال «ایلان ماسک» سبب ایجاد حس خوب در کشورش شده اما ما سردرگم هستیم و الگوی ایرانی نداریم. ما قهرمان «حال خوب کن» نداریم. هر سال سازمان مالکیت فکری آمار و ارقام شاخصهای نوآوری را منتشر میکند. ایران در کل کشورهای دنیا بیشترین سرعت رشد را در افزایش سرعت نوآوری داشته و در ۱۰ سال گذشته از رتبه ۱۱۳ به ۶۲ رسیده است. شاخصی که ما را به رتبههای بالا رسانده همین نیروهای انسانی و برون دادههای دانشگاهی، فارغ التحصیلان و غیره است.
جوزدانی مدیرعامل شرکت شتاب گران فناوری گلستان ما در ثبت علامت تجاری در دنیا اول هستیم اما خبر بد آنکه در خصوص سازوکارهای اداری در قعر جدول هستیم
ما در ثبت علامت تجاری در دنیا اول هستیم اما خبر بد آنکه در خصوص سازوکارهای اداری در قعر جدول هستیم. اگر ۱۰ سال گذشته پشت درهای ادارات معطل میشدیم هم اکنون پشت درگاههای ملی مجوزها گیر افتادهایم. گاهی سامانه بهین یاب کار نمیکند گاهی فلان درگاه وصل نیست و روز به روز شرایط بدتر میشود.
اگر در دنیا با بحران انرژی روبرو شوند صنعت را تعطیل نمیکنند اما در کشور شش ماه در سال مشکل برق و شش ماه هم مشکل گاز داریم و هفته ای نیست که آب، برق، گاز و اینترنت قطع نشود. سادهترین مسئله زیرساختها است و باید این حداقلها فراهم باشد تا چشم انداز مثبتی جلوی تولیدکننده و شرکتهای تحقیقاتی قرار بگیرد. ما به سمت اقتصاد مولد میرویم ولی هنوز خیلی عقب هستیم، اقتصاد کشور نفتی است، ۹ هزار شرکت دانش بنیان داریم و سهم بازی آنها در اقتصاد کشور زیر دو درصد است یعنی صفر.
شکل مهاجرت در آینده تغییر خواهد یافت
کشور اشتباهات زیادی را تجربه کرده که «بنگاههای زودبازده» و «کسب و کارهای خانگی» از جمله آن است، برای اجرای اینها برنامهای وجود نداشته و صرفاً در حد ایده بوده است. چشم اندازی که مکتوب شده چشم انداز خوبی است اما سازوکارهای نظارت و مسیری که طی میکند مسیر روشنی نیست.
از بد، بدتر روشن نبودن یک قضیه است، اگر اینترنت ما کلاً قطع باشد بهتر از آن است که قطع و وصل شود زیرا این امر اوضاع را به هم میریزد. هم اکنون ما علاوه هزینه خرید فیلترشکن هم در سبد خانوار قرار گرفته است، این مسأله علاوه بر هزینه مالی، هزینه روانی هم دارد. معمولاً خلاقیت در جایی بروز میکند که آرامش فکری برقرار باشد، یعنی با این مسائلی که عنوان شد مواجه نباشیم زیرا در این فضا ذهن پرواز نمیکند.
زمانی برای ارتباط با کشورهای دیگر محدودیتهای مالی مطرح بود اما امروزه تمام حوزههای فناوری نرم شده، حتی صنعت هم شخصیسازی شده است و در سال های آینده کارخانهها به مفهوم کنونی وجود نخواهد داشت لذا مهاجرت هم شکل جدید به خود خواهد گرفت و شکل آن عوض می شود.
ارمنستان و ترکیه هم مقصد مهاجران شده است
پاکمنش: «مهاجرت» در لفظ و ظاهر خودش امری بسیار شخصی تلقی میشود و هر فرد آزادهای میتواند تصمیم به مهاجرت بگیرد اما موضوعی که در حال حاضر در جامعه ایران در حال اتفاق است فرار از کشور بوده و این رویه حادتر از مهاجرت است لذا باید برای آن چاره اندیشی کرد.
برخی آمارهای رسمی بیانگر مهاجرت ماهیانه ۱۰۰ پرستار از کشور است که مجموع سالانه آن حداقل به هزار و ۲۰۰ پرستار میرسد. به علت آنکه در سالهای نه چندان دور و براساس آمارهای رسمی ایران در حال پیر شدن است؛ به واقع در ۲۰ تا ۳۰ سال آینده چه کسی قرار است به سالمندان و کهنسالان کشور خدمات پرستاری ارائه کند. چه کسی باید امور تزریق و یا درمان این گنجینههای پا به سن گذاشته را انجام دهد.
استارتاپ ها و ایران
در شرکت استارتاپی ما پنج کارآموز داریم و بر اساس مصاحبه و گفتگوهای انجام شده برای ما محرز شده که سه یا چهار نفر از این افراد پس از تکمیل تحصیلات به دنبال مهاجرت از کشور هستند. شرایط به گونهای پیش رفته است که دانشجویان راهی به جز مهاجرت ندارند.
در گذشته مهاجرت به این نحو بود که متقاضیان به دنبال کشورهایی بودند که اقتصاد بسیار قوی داشتند و هر فردی میتوانست این کشورها را تشخیص دهد. به عنوان مثال مهاجران به فکر حضور در کشورهای آلمان و آمریکا بودند تا به سطح رفاه و درآمد بیشتری برسند. در کشورهایی که اگر یک کارگر یک سال کار کند میتواند یک خودرو یا یک منزل مسکونی خریداری کند هرچند اگر مالیات زیادی پرداخت کند.
اما در کشور ما اگر یک کارگر یک سال به صورت مستمر و حتی اضافه کاری هم انجام دهد ۱۲۰ میلیون تومان حقوق دریافت میکند که نیمی از قیمت یک دستگاه پراید هم نمیشود. در سنوات گذشته پس از آلمان و آمریکا، مقصد فارغ التحصیلان و دانشجویان ایرانی کشورهای دبی و عمان بود اما موضوع مهاجرت و یا فرار از کشور آنچنان داغ شده است که الان کشورهایی مانند ارمنستان و ترکیه هم به دنبال جذب نیروی انسانی متخصص ایرانی هستند.
پاکمنش کارآفرین گرگانی: متولیان باید بدانند که اگر مانع ورود تکنولوژی از مجرای قانون شوند این تکنولوژی از «دودکش خانه» و یا «مجاری دیگر» وارد میشود
چند سال پیش اینترنت به مدت هشت روز در کشور قطع شد و این موضوع خسارتهای پرشماری را به زیرساختهای اقتصادی کشور وارد کرد و هزاران نفر در حوزه اقتصاد آنلاین با ضرر و زیانهای هنگفتی روبرو شدند. البته شرایط در حال حاضر هم شرایط بهتر نیست، شکل محدودیت در دسترسی تغییر کرده و فیلتر شده است. الان باید شرکتهای مختلف در حوزه های گوناگون به دنبال کارشناس ویپیان باشند تا بتوانند با دنیای خارج ارتباط برقرار کنند و به اینترنت برسند. هر کسی بخواهد در کسب و کار آنلاین حضور داشته باشد، دو الی سه ساعت زمان میبرد تا به اینترنت جهانی وصل شود.
ارائه خدمات
در روزگاری جوانان زیر ۲۰ سال در این کشور با ارائه خدمات و فروش انواع کالاها به فکر درآمد بودند و کورسویی از امید در بینشان وجود داشت اما با فیلترکردن اینترنت امید را از این جوانان و نوجوانان گرفتهایم. ما همه مسائل را در کشور امنیتی میبینیم، اینترنت در ایران امنیتی شده و این یک معضل بزرگ است.
با تکنولوژی نمیشود، مقابله کرد. متولیان باید بدانند که اگر مانع ورود تکنولوژی از مجرای قانون شوند این تکنولوژی از «دودکش خانه» و یا «مجاری دیگر» وارد میشود. چرا باید سالانه میلیاردها تومان هزینه کنیم تا جلوی اینترنت را بگیریم!
اقتصاد ما مبتنی بر نفت است و این وحشتناکترین دغدغه فراروی ایرانیان است. اگر چند سال دیگر نفت ما را کسی نخرد که در حال حاضر هم در فروش آن با مشکل روبرو هستیم، باید چه کنیم؟ باید پول فروش نفت در حوزه نوآوری و فناوریهای نوین سرمایهگذاری کنیم اما شاهد آن هستیم که پول فروش نفت در جاهای غیرضروری هزینه میشود.
هر جامعهای چهار سرمایه دارد سرمایه اقتصادی، انسانی، اجتماعی و نمادین، تحولات و بررسیها نشان دهنده آن است که همه این سرمایهها در ایران در حالت نزولی خود قرار گرفتهاند. افت این سرمایهها زنگ خطر بزرگی برای آینده اقتصاد ایران است. اکثریت انسانهایی که در اطرافیان آنها سابقه مهاجرت وجود دارد، یقیناً به این فرایند فکر میکنند. من تلاش میکنم تا آخرین روزنه امید در این کشور بمانم و به این مملکت خدمت کنم و اگر مجبور به مهاجرت شدم، دِینی به گردن من نباشد و حداقل سه الی چهار سال آینده به تلاش خود ادامه خواهم داد.
مهاجرت به جوانان ۱۷ ساله هم رسیده است
ملک: یکی از عوامل موثر در تمایل جوانان به مهاجرت و خروج از کشور دست یابی به شغل و درآمد مناسب بوده که این رویه به جوانان ۱۷ تا ۱۸ ساله هم رسیده است.
نبود نقشه راه و پلن مناسب برای حل چالش های فراروی کشور و به صورت جزیی تر در مجموعه های کسب و کار یکی از دلایل افزایش تمایل به مهاجرت است.
توانمندی و تبحر مدیران در حل چالشهای فراروی سیستمهای کسب وکار در کاهش تمایل عامه به ویژه فارغ التحصیلان دانشگاهی به مهاجرت موثر است. اگر بتوانیم آینده و چشم اندازی روشن فراروی جوانان، دانشجویان ترسیم کنیم، انگیزه برای مانایی در کشور بهبود می یابد.
براساس یکتجربه شخصی بر این باور هستم که پروسه تحصیل مجوز برای مهاجرت به اضطراب و استرس بسیاری همراه است اما با وجود این چالش روحی، برخی از متقاضیان به هر قیمتی به دنبال مهاجرت هستند. یکی از دلایل تشدید مهاجرت در جوانان این است که شاهد مهاجرت دوستان و آشنایان خود به خارج از کشور هستند و این فرآیند هم موجب تشدید رغبت به مهاجرت می شود.
برخی از کشورهای اروپایی با استفاده از کمکهایی که از سازمان ملل دریافت میکنند به شکل بسیار برنامهریزی شده به دنبال جذب دانشجویان مهاجر از سایر کشورها هستند و برابر بستههای تشویقی این کشورها مقرر است تا اشتغال کافی برای این دانشجویان معمول شود.
ناهماهنگی ها روز به روز بیشتر می شود
خراسانی: مهاجرت دو زاویه دارد، یک زمانی مهاجرت در شرایط خوب بوده و گاهی هم فرار از شرایط غیرقابل تحمل است که هم اکنون عمده مهاجرت ها از نوع دوم است. یکی از دلایل مهاجرت این است که امیدی به آینده روشن نیست و اگر سازوگار مشخصی بود و ما به پنج سال آینده امید داشتیم، مهاجرت اتفاق نمی افتاد.
خراسانی: ما نمی تواتیم به صورت قانونی محصول خود را در گوگل پلی قرار دهیم
هیچ برنامه ای هم از سوی مسئولان مشاهده نمی کنیم که به آینده خوش بین شویم. هر روز ناهماهنگی بین مسئولان بیشتر شده و شرایط کسب و کارها سخت تر می شود. تحریم ها، دسترسی اینترنت، زیرساخت ها، عدم دسترسی به بازارهای بین المللی و قوانین هم موانعی است که شرایط کار در کشور را سخت تر می کند. ما در بازار ۸۰ میلیونی گیر افتاده ایم و از یک بازار هشت میلیاردی محروم شدیم و این برای کسب و کارهای حوزه نرم افزاری بسیار مهم است؛ ما نمی تواتیم به صورت قانونی محصول خود را در گوگل پلی قرار دهیم.
همه موارد مطرح شده همگی عوامل مهاجرت است؛ امروز نه تنها از استارتاپ ها حمایت نمی شود بلکه هر روز قوانین هم سختگیرانه تر شده و اقتصاد ضعیف باعث از بین رفتن کسب و کارها می شود.
